U međunarodnom naučnom časopisu Sustainability (ISSN: 2071-1050) objavljen je naučni rad koji slučaj Trgovske gore analizira iz perspektive prekogranične ekološke pravde.
Časopis Sustainability indeksiran je u bazama Science Citation Index Expanded (SCIE) i Social Sciences Citation Index (SSCI) u okviru Web of Science Core Collection. Journal Impact Factor je 4,1 (2025).
Rad pod naslovom ,,Perceived Environmental Injustice in a Transboundary Radioactive Waste Siting Dispute: Implications for Social Sustainability in Border Communities of Bosnia and Herzegovina” doprinos je autora prof. dr Velibora Lalića sa Fakulteta bezbjednosnih nauka Univerziteta u Banjoj Luci, Armina Kržalića sa Fakulteta za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu, Vladimira M. Cvetkovića sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Tehničkog univerziteta u Leobenu, Milana Lipovca sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Maria Crnkovića iz organizacije ,,Green Team” iz Novog Grada.
Posebnost rada ogleda se u istraživanju dimenzije slučaja Trgovske gore koja je do sada bila nedovoljno zastupljena u naučnoj literaturi. Dosadašnja istraživanja bila su pretežno usmjerena na tehničke, ekološke, pravne i ekonomske aspekte, dok novo istraživanje u središte analize postavlja stanovnike zajednica koje se nalaze izvan države u kojoj se formalno donose odluke o planiranom objektu.
Istraživanje predstavlja jedno od prvih sistematskih empirijskih istraživanja, usmjerenih na percepcije stanovništva lokalnih zajednica koje se smatraju potencijalno pogođenim planiranim dugoročnim skladištem niskog i srednje radioaktivnog otpada. Podsjećamo, planirano skladište nalazi se u na lokaciji Čerkezovac na Trgovskoj gori u Republici Hrvatskoj u neposrednoj blizini rijeke Une, prirodne granice Republike Hrvatske i Republike Srpske – Bosne i Hercegovine.
Istraživanje je sprovedeno na osnovu 385 validnih upitnika prikupljenih od novembra 2025. do aprila 2026. godine među punoljetnim stanovnicima Novog Grada, Kostajnice, Kozarske Dubice, Prijedora, Bihaća, Cazina, Bužima i Bosanske Krupe. Autori su istraživanje zasnovali na tri osnovne dimenzije ekološke pravde: distributivnoj, koja se odnosi na raspodjelu potencijalnih rizika i koristi; proceduralnoj i participativnoj, koja se odnosi na učešće i mogućnost uticaja na odlučivanje; te pravdi priznanja, koja obuhvata institucionalno uvažavanje interesa i položaja potencijalno pogođenih zajednica.
Rezultati pokazuju jasno izražene percepcije nepravde u sve tri analizirane dimenzije ekološke pravde. Na petostepenoj skali, na kojoj vrijednost 3 predstavlja neutralnu poziciju, prosječna vrijednost iznosila je 4,351 za proceduralnu i participativnu dimenziju, 4,304 za distributivnu nepravdu i 4,109 za nepravdu priznanja. Sve tri vrijednosti bile su statistički značajno iznad neutralne tačke (p < 0,001), uz velike veličine efekta, što ukazuje na snažno i dosljedno izražen obrazac stavova u ispitivanom uzorku.
Nalazi na nivou pojedinačnih pitanja dodatno ilustruju ovaj obrazac. Sa tvrdnjom da nije pravedno planirati skladište radioaktivnog otpada u blizini granice sa Bosnom i Hercegovinom saglasilo se 82,3 odsto ispitanika. Formalno pravo stanovnika pograničnih lokalnih zajednica u BiH da učestvuju u odlučivanju podržava 83,9 odsto ispitanika, a isti procenat smatra da njihovi stavovi treba da budu uzeti u obzir bez obzira na državnu granicu. Istovremeno, 80,2 odsto ocjenjuje proces izbora lokacije kao netransparentan i isključujući za potencijalno pogođene zajednice.
Naučni značaj rada prevazilazi lokalni kontekst slučaja Trgovska gora i povezuje ga sa širom raspravom o ekološkoj pravdi, upravljanju prekograničnim rizicima, učešću javnosti i legitimnosti procesa odlučivanja. Specifičnost slučaja ogleda se u tome što se formalna nadležnost za donošenje odluka nalazi u jednoj državi, dok se dio geografski bliskih zajednica koje mogu biti pogođene nalazi u drugoj državi i izvan njenog administrativnog sistema. Upravo tu perspektivu autori izdvajaju kao jedan od ključnih teorijskih doprinosa istraživanja, jer otvara pitanje kako se principi pravičnosti, učešća i institucionalnog priznanja primjenjuju kada se prostor formalnog odlučivanja i prostor mogućih posljedica ne poklapaju. Na osnovu dobijenih rezultata, autori ukazuju na značaj transparentnog prekograničnog učešća, dostupnosti kriterijuma za izbor lokacije, nezavisne naučne provjere, kontinuiranog praćenja stanja životne sredine i zdravlja, te smislenog uključivanja potencijalno pogođenih lokalnih zajednica i organizacija civilnog društva.
Objavljivanjem ovog rada slučaj Trgovske gore dobija jasnije mjesto u međunarodnoj naučnoj raspravi o prekograničnoj ekološkoj pravdi, učešću javnosti, institucionalnom priznanju i društvenoj održivosti.
Rad je dostupan u otvorenom pristupu na linku.
